Zivert

Zivert - Xalqaro Birliklar Tizimidagi SI dagi effektiv va ekvivalent ionlanuvchi nurlanish dozasining o'lchov birligi. 1979-yildan e'tiboran fanga joriy etilgan. Birlik, ionlanuvchi nurlanishlarning (radiatsiya) inson salomatligiga ta'sirini o'rganishda katta mehnatlari singgan mashhur shved olimi Rolf Zivert sharafiga shunday atalgan. SI dagi birliklarning nomlarini yozish imlo qoidalariga muvofiq, olim sharafiga atalgan birlikning nomi, so'z boshida kelgan o'rinlardan tashqari, so'z o'rtasi va oxirida, kichik harflar bilan "zivert" tarzida yoziladi. Uning belgisi esa, matn davomidagi har qanday o'rinda katta harflar bilan "Zv" tarzida yoziladi.

Zivertning ta'rifi quyidagicha:

Kimyo tarixidan qiziqarli faktlar

Tasodifiy ixtiro

1903-yilda farang kimyogari Eduard Benediktus nitroselyuloza bilan to‘la bo‘lgan shisha kolbani tasodifan sindirib qo‘yadi. Shisha sindi, ammo lekin Benediktus xavfsirab yuzini qo‘llari bilan berkitishi bilan qaytib ko‘zlarini ocharkan, sodir bo‘lgan manzaragahayron qoldi: shisha kolba yorilgan bo‘lsa-da, mayda bo‘laklarga bo‘linib sochilib ketmagan edi. U alohida parchalar holida, lekin xuddi ustidan yupqa plyonka bilan o‘zaro biriktirib qo‘yilgan kabi, bir joyda to‘planib turardi. Benediktus ushbu tasodifiy ixtironi avtomobil peshoynalari uchun qo‘llashni tavsiya etdi. Ixtiro avtomobilsozlikda muvaffaqiyat qozonib, bir necha yuzlab (balki minglab) insonlarni, peshoyna singanda shisha bo‘laklari yuziga va tanasiga sachrab sanchilib qolishida saqlab qolgan...

Vodorod

Vodorod - kimyoviy elementlar davriy jadvalining eng birinchi elementi. Formulasi H. Vodorodning formulasi, uning lotincha nomi - "Hydrogenum"ning bosh harfidan kelib chiqqan bo'lib, u qadimgi yunon tilidagi "ὕδωρ" - "suv" va γεννάω -  "tug'diruvchi" so'zlaridan yasalgan. Tarjimada "suv tug'diruvchi" ma'nosini anglatadi.

Oddiy modda sifatidagi vodorod H2 - yengil, rangsiz gaz. Kislorod bilan aralashma holida yonishga va portlashga xavfli. Toksik emas. Etanolda, shuningdek qator metalllarda: temir, nikel, palladiy, titan va platinada eriydi.

Kashf qilinishi va atama etimologiyasi.

Vodorodni ilk marotaba 1766-yilda ingliz kimyogar va fizik olimlari Genri Kavendish tomonidan kashf etilgan deb hisoblanadi. Kavendishning o'zi, tajribalarida olingan noma'lum gazga "yonuvchi havo" deb nom bergan. "Yonuvchi havo" yondirilganida suv hosil bo'lishini kuzatgan Kavendishning o'zi, ilmiy mulohazalarda flogiston ta'limotiga tayanib qolganligi bois bu borada yakuniy xulosa chiqara olmagan. Vodorod alohida kimyoviy element ekanligini esa, ilk marta farang kimyogari Antuan Lavuaze hamda muhandisi Jan Menyo birgalikda olib borgan maxsus gazometr uskunalar yordamidagi tajribalar orqali ilmiy isbotlangan. Elementga "Hydrogenum" nomini ham aynan Lavuaze taklif qilgan. O'zbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan "Vodorod" atamasi esa, 1824-yilda rus kimyogari M. Solovyov tomonidan fanga kiritilgan edi.

Tarqalganligi.

Vodorod butun borliq bo'ylab eng keng va ko'p tarqalgan kimyoviy elementdir. Ilmiy taxminlarga ko'ra, butun olamdagi barcha atomlarning ≈88% qismini vodorod atomlari tashkil qilar ekan. U yulduzlar va yulduzlararo gazning asosiy tashkil qiluvchisidir. Yulduzlardagi o'ta yuqori harorat tufayli, ulardagi vodorod plazma holatida bo'ladi. Yulduzlararo fazoda esa vodorod alohida atomlar, ionlar holatida bo'lib, molekulyar bulutlar hosil qilishi mumkin. Vodorod Quyosh massasining deyarli yarmini, % hisobida esa 74.5 ulushini tashkil qiladi.

Yer qobig'idagi vodorodning ulushi esa 1% ni tashkil qiladi. Yerdagi vodorodning deyarli barchasi, birikma holatidadir. Uning yerda yuz beradigan barcha tabiiy jarayonlardagi ahamiyati beqiyos. Faqat Yer atmosferasidagina juda oz miqdorda oddiy modda shaklidagi vodorod uchraydi, u quruq havo hajmidan atiga 0.00005% ni tashkil qiladi.

Ushbu element deyarli barcha tirik organizmlarda to'qimalarda, hamda barcha organik moddalar tarkibida uchraydi. Tirik to'qimalarda atomlar sonining 63% qismini aynan vodorod atomlari tashkil qiladi.

Izotoplari.

Tabiatda Vodorod uch xil izotop holatida uchraydi. Vodorodning barcha izotoplari o'z nomiga egadir. Ular: Protiy 1H (yoki shunchaki H); Deyteriy 2H (yoki, D); va Tritiy 3H (yoki, T, bu izotop radioaktiv hisoblanadi). Protiy va Deyteriy, massa sonlari mos ravishda 1 va 2 bo'lgan barqaror izotoplardir. Tabiatda ularning tarqalganligi ham mos ravishda 99,9885 ± 0,0070 % va 0,0115 ± 0,0070 % ni tashkil qiladi[1].

Tritiy izotopi - beqaror bo'lib, uning yarim yemirilish davri 12,32 yil. Tritiyning tabiatda tarqalganligi miqdori juda kichik bo'lib, bu borada hozircha aniq ma'lumotlar mavjud emas.

Tabiiy vodorod H2 va HD (deyterovodorod) molekulalarining 3200:1 nisbatdagi aralashmasi holatida bo'ladi. toza Deyteriy D2 miqdori juda kichik. HD va D2 nisbati esa taxminan 6400:1 deb baholanadi.

Vodorodning fizik xossalari.

Vodorod - eng yengil gazdir. U havoga nisbatan 14.4 marta yengilroq. Shuning uchun ham vodorod bilan to'ldirilgan havo sharlari, masalan, sovun pufakchalari havoda yuqoriga ko'tariladi. Molekulalarning massasi qanchalik kichik bo'lsa, aynan bir xil haroratda, ularning boshqa molekulalarga nisbatan tezligi ham shunchalik katta bo'ladi. Vodorod molekulalari esa tabiatdagi eng yengil molekulalardir. Shuning uchun ham ular istalgan boshqa gazlarning molekulalaridan tezroq harakatlanishadi va shu tufayli ham issiqlikni biridan boshqasiga uzatish bo'yicha ham (soddaroq aytganda issiqlik uzatish bo'yicha) eng tezi hisoblanishadi. Bundan xulosa qilinadiki, gazsimon moddalar orasida, eng katta issiqlik o'tkazuvchanlikka ega modda aynan vodoroddir. Uning issiqlik o'tkazuvchanligi, havonikida deyarli yetti barobar yuqori.

Vodorod molekulasi ikki atomli (H2) bo'lib, me'yori sharoitda u hidsiz, rangsiz va ta'msiz ga holatida bo'ladi. uning zichligi 0,08987 g/l; qaynash harorati -252,76 °C; yonishida ajralib chiqadigan solishtirma issiqlik miqdori 120,9·106 J/kg; suvda kam va qiyin eriydi: 18.8 ml/l (20°C sharoitda).

Vodorod metalllarda (Ni, Pt, Pd va boshqalar) ayniqsa Palladiyda yaxshi eriydi. 1 hajm Palladiyda 850 hajm vodorod erishi mumkin. Metalllarda vodorodning yaxshi erish xossasi, uning metalllarda diffuziyalanishi tufaylidir. Lekin, uglerodli birikmalarda (masalan uglerodli po'latda) vodorodning diffuziyaga uchrashi natijasida birikmaning parchalanishi ham yuz berish mumkin. Chunki bunda vodorodning uglerod atomlari bilan ta'sirlanishi natijasida, odatda dekarbonizatsiya hodisasi yuzaga keladi. Vodorod kumush metalida deyarli erimaydi.

Suyuq holatdagi vodorod, -252,76 dan -259,2 °C gacha bo'lgan, juda qisqa harorat intervallarida mavjud bo'ladi va u rangsiz, o'ta yengil suyuqlik bo'lib, zichligi -253 °C haroratda 0,0708 g/sm³ ni, qovushqoqligi esa, 13,8 ni tashkil qiladi.

Vodorodning kritik parametrlari juda past: -240,2 °C harorat hamda, 12,8 atm bosim. Uning qiyin suyuqlanishi ham aynan shu bilan tushuntiriladi. Suyuq vodorod, muvozanat holatida 99,79 % H2 bug'i va 0,21 % orto-H2 dan iborat bo'ladi.

Qattiq vodorod esa, erish harorati -259,2 °C, zichligi 0,0807 g/sm³ (-262 °C haroratda) bo'lgan qorsimon massa shaklida bo'ladi. Kristalllari geksagonal singoniyali, fazoviy guruhi P6/mmc, katakcha parametrlari esa, a=0,378 nm va c=0,6167 nm.

1935 yilda, Uinger va Huntington ismli kimyogarlar, vodorodning 250000 atm bosim ostida metall holatiga o'tishi haqida ilmiy farazni o'rtaga tashladilar. Agar bunday sharoitni tashkil qilib, barqaror metall vodorod olish imkoni bo'lsa, u o'ta yengil metall sifatida, juda ko'plab sohalarda istiqbolli ravishda qo'llanilishi ko'zda tutilgan edi. 2014-yilda, vodorodning 1.5-2 million atm bosimi ostida infraqizil nurlanishlarni yutishni boshlashi, demakki uning molekulalarining elektron qobiqlari qutblanishi mumkinligi aniqlandi. Ehtimol yanada yuqoriroq bosimlarda vodorod metall holatiga o'tishi mumkin.

Molekulyar vodorod ikki xil spin shaklida (modifikatsiyada) orto- va para-modifikatsiyalarda uchraydi. Ortovodorod molekulasida o-H2 (erish harorati -259,10 °C, qaynash harorati -252,56 °C) yadro spinlari parallel; paravodorodda esa, p-H2 (erish harorati -259,32 °C, qaynash harorati -252,89°C) o'zaro qarama qarshi (antiparallel) bo'ladi. Berilgan haroratdagi o-H2 va p-H2 aralashmasining muvozanati, muvozanatlashgan vodorod e-H2 deb yuritiladi.

Vodorod izotoplarining fizik xossalari.

Kimyoviy elementlar ichida, aynan bir elementning izotoplarining fizik va kimyoviy jihatdan bir-biridan eng katta farq qilishi ayna vodorodga tegishlidir. Buning sababi, vodorod izotoplarining atom masalalarining o'zaro nisbatlari ancha katta ekanligi bilan izohlanadi.

Vodorod izotoplarining fizik xossalari jadvali.

Deyteriy va Tritiy orto- va paramodifikatsiyalarga ega: p-D2, o-D2, p-T2, o-T2 . Geteroizotopli vodorod (HD, HT, DT) orto- va paramodifikatsiyalarga ega emas.

Deyteriy va Tritiy orto- va paramodifikatsiyalarga ega: p-D2, o-D2, p-T2, o-T2 . Geteroizotopli vodorod (HD, HT, DT) orto- va paramodifikatsiyalarga ega emas.

Kimyoviy xossalari.

Birikmalarda vodorod doimo bir valentli bo'ladi. Uning uchun +1 oksidlanish darajasi xos. Lekin metallarning gidirlarida u ?1 ga teng bo'ladi. umumlashgan elektronlar jufti, boshqacha aytganda, umumiy elektronlar buluti hosil bo'lishi tufayli, vodorod odatda ikki atomli bo'ladi. Aynan H2 molekulasi shaklidagi vodorod, alohida atomlariga nisbatan energetik jihatdan barqaror bo'ladi. shu tufayli ham, vodorod molekulalari ancha mustahkam bo'lib, bir mol vodorod molekulasini atomlarga ajratish uchun 432 kJ energiya sarflash lozim.

H2→2H - 432 kJ/mol.

Shu tufayli ham oddiy sharoit haroratlarida vodorod faqat eng faol moddalar bilan, masalan kalsiy bilan ta'sirlashadi va gidrid birikmalar hosil qiladi:

Ca+H2→CaH2

Metallardan esa faqat Ftor bilan oddiy harorat sharoitida birikib, Ftorovodorod hosil qiladi:

F2+H2→2FH

Aksar metallar va metallmaslar bilan vodorod yuqori haroratlarda yoki, boshqacha ta'sirlar ostida, masalan, yoritilishda reaksiyaga kirishadi.

O2+2H2→2H2O

U ba'zi oksidlardan kislorodni o'ziga biriktirib olishi mumkin. masalan:

CuO+H2→Cu+H2O

Galogenlar bilan, galogenovodorodlar hosil qiladi:

H2+F2→2HF,

reaksiya qorong'uda va har qanday haroratda sodir bo'ladi va portlash yuz berishi bilan kechadi.

H2+Cl2→2HCl,

reaksiya faqat yorug'likda yuz beradi va portlash sodir bo'lishi bilan kechadi.

Ishqorlar va ishqoriy yer metallari bilan ta'siri:

Faol metallar bilan vodorod ta'sirlashib, gidridlar hosil qiladi:

2Na+H2→2NaH

Ca+H2→CaH2

Mg+H2→CaH2

Bunday birikmalarda metallar musbat, vodorod esa, manfiy oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Gidridlar, tuzsimon oq kristall qattiq moddalar bo'lib, oson gidrolizlanadi va tegishli ishqor bilan vodorodni hosil qiladi:

CaH2+2H2O→Ca(OH)2+2H2↑

Metallarning oksidlari bilan o'zaro ta'siri:

Oksidlar metall holatigacha qaytariladi:

CoO+H2→Co+H2O

Fe2O3+3H2→2Fe+3H2O

WO3+3H2→W+3H2O

Organik birikmalarning gidridlanishi.

Molekulyar vodorod organik sintezda, organik birikmalarni qaytarish ishlarida keng qo'llaniladi. Bunday jarayonlarni gidridlash reaksiyalari deb yuritiladi. Bunday reaksiyalar, katalizatorlar ishtirokida, yuqori harorat va bosim ostida kechadi. Katalizator gomogen turdagisi ham, geterogen turdagisi ham bo'lishi mumkin.

Vodorod kislorodda yonganida ko'p miqdorda issiqlik ajralib chiqishi kuzatiladi. Vodorod-kislorod aralashmasi alangasining harorati 3000 ºC gacha yetadi. Ikki hajm vodorod va bir hajm kisloroddan iborat gazlar aralashmasi qaldiroq gaz deyiladi va u o't oldirilganda kuchli portlaydi. Vodorod kislorodda yonganida ham, qaldiroq gaz portlaganda ham, suv hosil bo'ladi.

Olinishi.

Sanoatda vodorod turli xil usullar bilan olinadi. Ulardan biri - tabiiy gazni 1000 ºC haroratda suv bug'i bilan konversiyalash bo'lib, uning reaksiyasi quyidagicha kechadi:

CH4+H2O←→CO+3H2

Shuningdek, suv bug'larini 1000 ºC atrofidagi haroratda qizdirilgan koks ustidan o'tkazish orqali:

H2O+C←→CO↑+H2↑

Tuzlarning suvdagi eritmalarini elektroliz qilish orqali:

2NaCl+2H2O→2NaOH+Cl2↑+H2↑

Laboratoriyalarda asosan kislotali aralashmalarni metallar bilan ta'sirlantirish orqali olinadi. Bunday reaksiyalardan eng keng tarqalgani ruxni oltingugurt kislotasi bilan ta'sirlantirishdir:

Zn+H2SO4→ZnSO4+ H2↑

yoki, suvning kalsiy bilan o'zaro ta'siri natijasida:

Ca+2H2O→Ca(OH)2+ H2↑

Gidridlarni gidroliz qilish yo'li bilan:

NaH+H2O→NaOH+H2↑

Ishqorlarning rux yoki aluminiyga ta'siri orqali:

2Al+2NaOH+6H2O→2Na[Al(OH)4]+3H2↑

Zn+2KOH+2H2O→K2[Zn(OH)4]+H2↑

Elektroliz usuli bilan. Ishqorlar yoki kislotalarning suvdagi eritmalarini elektroliz qilinganida, katodda vodorod ajralib chiqishi ro'y beradi, masalan:

2H3O++2e- → H2O+H2↑

Qo'llanilishi.

Vodorod kimyo sanoatida ammiak, metanol, sovun, hamda plastmassa ishlab chiqarishlari singari sohalarda keng qo'llaniladi. Oziq ovqat sanoatida esa, yog'larni gidrogenlash uchun, hamda, margarin ishlab chiqarishda foydalaniladi. E949 (qadoqlash gazi) tartibi ostida, ozuqaviy qo'shimcha sifatida ro'yxatga olingan. Uning juda yengilligi tufayli, ilgarilari aerostatlarning havo sharlarini to'ldirishda qo'llanilgan. Biroq, uning yonuvchanligi va tez portlashi tufayli, sodir bo'lgan bir necha yirik falokatlardan so'ng, havo sharlarini vodorod bilan to'ldirish, xavfsizlik nuqtai nazaridan to'xtatilgan. Hozirgi zamonda havo sharlari asosan geliy bilan to'ldiriladi. Vodorod esa metrologiya maqsadlarida foydalaniladigan havo sharchalaridagina qo'llanilmoqda. Vodoroddan raketalar uchun yonilg'i sifatida foydalaniladi. Hozirda yengil avtomobillar va boshqa turdagi transport vositalari uchun ham vodorod yonilg'isini qo'llash borasida izlanishlar davom etmoqda. Elektroenergetika sohasida esa, kuchli va ko'p quvvatli generatorlarni sovitish maqsadlarida vodoroddan foydalaniladi. Vodorodning izotoplari - Deyteriy bilan Tritiy, atom energetikasida termoyadro yonilg'isi sifatida qo'llaniladi.

Geometriya inqilobchisi. Bernxard Riman

Bernxard Rimanning ishlari, XIX asr aniq va tabiiy fanlar sohasidagi eng buyuk ilmiy yutuqlar sirasiga kiradi. Uning ilmiy ishlari bayonini, kichik bir kitobchaga joylashtirish mumkin, biroq, ularning mazmun mohiyati, o'z vaqtida ham, hozirda ham haqiqiy ilmiy hayratlarga sabab bo'lib kelmoqda. Riman XIX asr ilm fani samosining eng yorqin yulduzlaridan biri bo'lgan...

Georg Fridrix Bernxard Riman, 1826-yilning 17-sentyabrida, Germaniyaning Gannover shahri yaqinidagi kichikroq bir qishloqda tavallud topgan. U oilada 4 qiz va 6 farzandning ikkinchisi bo'lib, otasi Napoleon yurishlari qatnashchisi, Lyuteran cherkovi pastori, onasi esa ishlari unchalik yurishmagan advokatning qizi bo'lgan ekan. Ularning oilasi kamtarona hayot kechirgan. Farzandlarni maktabda o'qitish uchun ro'zg'ordan pul orttira olmagan ota-ona, ularga uyda, o'z qaramog'ida ta'lim berishga majbur bo'lishgan. Rimanning arifmetikaga bo'lgan qiziqishi va iste'dodi 6 yoshidayoq yuzaga chiqib, unga bu borada dars berishga otasining bilimlari cheklanib qoladi. Shunda Rimanning otasi, taxminlarga ko'ra, Lyuteran cherkovidagi hamkasblaridan, yoki, doimiy ibodatga keluvchi xudojo'ylardan biri bo'lgan Shults ismli kishi bilan, o'g'lining matematika borasida o'qishi yuzasidan kelishuvga erishadi. Biroq tezkorlik bilan Shultsning ham Rimanga o'rgatadigan narsalari qolmaydi. Shults, iste'dodli o'quvchisining otasiga, o'g'lining qobiliyati o'zinikidan yuksakroq ekani, hamda, uni kuchliroq ustoz qaramog'iga berish lozimligi haqida tan olib qaytarib kelgan ekan. Riman qolgan bilimlarni mustaqil ravishda egallashga majbur bo'lgan. 14 yoshida u o'zi iste'dodi va tirishqoqligi bilan o'rta maktab rahbariyatini qoyilqoldiradi va uni maktabga qabul qilishadi.

Anchayin xudojo'y va Lyuteran e'tiqodiga sodiq bo'lgan otasi, Rimanni ham cherkov xizmatiga kirishni va ilohiyot bilan shug'ullanishini istagan. Biroq, yetishib chiqayotgan yosh iste'dod egasining qo'rs va yopiq xarakteri, bunday rejalarni yuzaga chiqishiga to'sqinlik qilgan. U doimo, ko'pchilik oldida gapirishga va kishilar bilan chiqishib ketishga qiynalgan. Ko'pincha o'z dunyosiga sho'ng'ib ketib, xayolida matematik gipotezalar ustida tinmay fikrlar ekan.

Shoshiltiruvchilar...

Ko'plab kimyoviy ishlab chiqarishlarda, texnologik jarayonlarning asosini KATALIZ tashkil etadi. o'z tanamizdagi fermentlar haqida eslab ko'rsak esa, katalizatorlar, tirik organizmlar hayoti uchun ham eng va o'ta muhim moddalar hisoblanadi. Ushbu maqolada, aynan katalizator moddalarning qanday qilib kimyoviy reaksiyalarni tezlashtirishi hamda, ularning ta'sir mexanizmlari haqida ma'lumot beramiz. Maqolada qiziqarli tarixiy ma'lumotlarga ham ega bo'lishingiz mumkin.

Kimyoga ixtisoslashgan oliy o'quv yurtlarida talabalarning laboratoriyalarda olib boradigan ilk mustaqil kimyoviy tajribalaridan biri - Bertolle tuzini qizdirish orqali kislorod olishdan iborat. Agar tajribada faqat Bertolle tuzini qizdirish bilan cheklanib qolinsa ham, albatta kislorod hosil bo'laveradi, biroq, buning uchun ancha yuqori harorat, demakki ko'p energiya, hamda, uzoq muddat sarflanishi lozim bo'ladi. Shu sababli ham yosh kimyogar, yoki ustozidan, yoki qo'llanmalardan, reaksiyani tezlatish maqsadida, jarayonga marganes ikki oksidini ham jalb etish haqida ko'rsatma oladi. Ushbu aralashma reaksiyaga jalb qilingach, kislorod ajralib chiqishi tezroq, ko'proq va nisbatan past haroratlarda yuz bera boshlaydi.

Oy

Oy - Yerning yagona tabiiy yo‘ldoshi. Quyosh tizimidagi tabiiy yo‘ldoshlar ichida kattaligi bo‘yicha 5 o‘rinda turadi. Yerdagi kuzatuvchi uchun Oyning ko‘rinadigan yulduz kattaligi −12,71m, ya'ni Oy, ravshanligi bo‘yicha Quyoshdan keyingi ikkinchi o‘rinda turuvchi osmon jismidir. Oyning yerni yoritish ko‘rsatkichi 0,25 - 1 lyuksni tashkil qiladi. Oy Yerdan tashqaridagi inson qadami yetgan yagona astronomik obyektdir.
Oyda atmosfera deyarli yo‘q. Oyning Quyosh bilan yoritilmagan tarafidagi yuza qismida, gazlar miqdori 2,0·10⁵ zarracha/m3 dan ortmaydi. Quyosh chiqib, sirtni qizdira boshlagach, Oy guruntining qizishi natijasida undan gazlarning ajralib chiqishi sodir bo‘ladi va zarrachalar miqdori biroz ko‘payadi. Atmosferaning mavjud emasligi, Oy sirtida keskin haroratlar farqiga sabab bo‘ladi va u kunduzi +120 °C gacha isiydi. Kechasi esa −170 °C gacha tushib ketadi.
Oy sirti esa, fanda Regolit deb yuritiladigan jismlar - yupqa chang qatlami va meteorit zarbalari natijasida hosil bo‘ladigan tog‘ jinslari parchalarining aralashmalaridan iborat bo‘lgan moddadan iborat. Regolit qalinligi bir necha santimetrlarda, o‘nlab metrlargacha bo‘lishi mumkin. Oyning ichki tuzilishi esa, taxminan 68 - 107 km qalinlikdagi qobiq (yoki po‘stloq), tashqi va o‘rta mantiya, quyi mantiya (atenosfera), hamda, yadrodan iborat.
Oyda magnit maydoni mavjud emas.
Oydan turib Yerning ko‘rinishi, Yerdan Oyning ko‘rinishiga nisbatan, 13.5 marta kattaroq ko‘rinadi. Yerdan qaytgan nurlarning Oyni yoritish darajasi esa Oydan qaytgan nurlardan Yerning yoritilganligidan deyarli 50 marta kuchli bo‘lib, Yerning Oydan ko‘rinadigan Yulduz kattaligi ?16m ni tashkil qiladi. Oy, Quyoshdan kelayotgan yorug‘likning atiga 7% ni qaytaradi (akslantiradi xolos).
Atmosfera yo‘qligi sababli, hatto Quyosh gorizontdan balandda bo‘lgan ya'ni, Oydagi kunduz vaqtida ham, osmon qorong‘u bo‘ladi. Oy kunduzida ham yulduzlar va boshqa sayyoralarni kuzatish mumkin.

Nil Olden Armstrong

Nil Armstrong

Nil Oldin Armstrong (inglizcha: Neil Alden Armstrong) 1930-yilning 5 avgustida AQSHning Ogayo shtati, Ualakoneta shahrida tug‘ilgan. AQSH astronavti, insoniyat tarixida Oyga qadam qo‘ygan birinchi inson, sinovchi-uchuvchi, kosmik muhandis. Ualakoneta shahridagi o‘rta maktabni 1947 yilda tamomlagach, shu yilning o‘zida, Indiana shtati, Vest-Lafayet sharidagi Perdyu universitetining aviatsiya sanoati yo‘nalishiga o‘qishga kiradi. Universitetdagi o‘qishni, oraliq tanaffuslar bilan, 1955-yilgacha davom ettirgan va yakunda, 1955-yili, aviatsiya texnikasi fanlari bo‘yicha bakalavr diplomini qo‘lga kiritgan. Shundan so‘ng, u harbiy xizmatga chaqirilgan va AQSH harbiy havo kuchlari tarkibida, Koreys urushida qatnashgan. Koreys urushidan ikkita oltin yulduz va "Aviatsiya" medali bilan qaytgach, 1958-yilda, tajribaviy kosmik apparati - American X-15 da uchish uchun tanlov bo‘yicha, sinovchi-uchuvchilar safiga kiritildi. Ushbu turkumdagi raketalardagi ilk parvozini 1960-yilda amalga oshirgan Armstrong, 1962-yilga qadar 7 marta, atmosferaning yuqori qatlamlariga raketa parvozlarini amalga oshirdi. 1962-yilda, raketalardagi uchishlarning muvaffaqiyatsiz loyiha ekanligini ta'kidlagan holda loyihani tark etdi va NASAning koinotga uchish uchun olib borayotgan fazogirlar tanloviga ishtirok etish uchun hujjat topshirdi. Shu yili Armstrongni, kosmik parvozlar uchun tayyorlanuvchi kosmonavtlar ro‘yxatining 2-guruhiga qabul qilishdi. Nil Armstrong NASAdagi ilk kosmik parvozini, 1966 yilida, "Ajena-8"fazoviy kemasida amalga oshirdi. Biroq, parvoz, fazo kemasining yo‘nalish belgilovchi tizimlarida kelib chiqqan jiddiy nosozliklar tufayli, ekipaj muddatidan avval yakunlanib, yerga qaytishga majbur bo‘lgan. Ushbu parvoz davomida, Armstrong fazo kemasi kapitani bo‘lib, ikkinchi uchuvchi - Devid Skott bilan birgalikda, ilk bora ikkita fazo kemalari - "Ajena-8" hamda, uchuvchisiz "Jemini" apparatlarining o‘zaro tutashtirish operatsiyasini amalga oshirishgan edi.

Apollon-11

"Apollon-11" - Apollon seriyasidagi, uchuvchili kosmik kema. 1969-yilning 16-24 iyul kunlari, tarixda ilk marta, bortida inson bilan Oyga parvoz qilgan va Oy sirtiga qo‘nish amalga oshirilgan ilk fazo kemasi. Ikkita asosiy moduldan - boshqaruv moduli - "Kolumbiya" va Oy moduli "Burgut"dan iborat bo‘lgan. 1969-yil, 16-iyul kuni, Floridadagi, Kennedi kosmik markazining 39A kompleksidan, "Saturn-5" raketa eltuvchisi yordamida fazoga uchirilgan. Start vaqtidagi massasi - 43901 kg. Parvozning umumiy davomiyligi - 8 kun, 3 soat, 18 daqiqa va 8 soniyani tashkil etgan. Kema kapitani - Nil Armstrong, ekipaj a'zolari - Edvin Oldrin (Oy moduli uchuvchisi) va Maykl Kollinz (boshqaruv moduli uchuvchisi). Startdan (13:32) 11 daqiqa, 42 soniyadan so‘ng, "Apollon-11", yer sirtidan 190.8 km balandlik masofasida, 7.79 km/soniya tezlikka ega bo‘lgan tarzda, Yer tevarak aylana orbitasiga muvaffaqiyatli chiqishga erishdi. Yer atrofida 1.5 aylanish bajarilganidan so‘ng, Tinch okeani ustidan uchish vaqtida, "Apollon-11" ikkinchi kosmik tezlikka erishdi va Oyga uchish trayektoriyasiga yo‘naldi. Parvozning to‘rtinchi kuni, startdan 75 soat 41 daqiqa o‘tgan vaqtda, "Apollon-11" Oydan 572 km masofada, Oyning Yerdan ko‘rinmaydigan teskari tomoniga o‘tdi va 8 daqiqadan so‘ng, u 114.1 km aposeleniy va 313.9 km pereseleniyga ega bo‘lgan, Oy tevarak-atrofi orbitasiga chiqishga erishdi. Keyinchalik, Oy atrofidagi aylanish orbitasiga tegishli tuzatishlar kiritilganidan so‘ng, 13-marta aylanishning so‘ngida, "Burgut" va "Kolumbiya"o‘zaro ajraldi va "Burgut", astronavtlar bilan birga Oyga qo‘nishni amalga oshirishga kirishdi.

kichik Edvin Yujin Bazz Oldrin

Edvin Oldrin

kichik Edvin "Bazz" Yujin Oldrin (inglizcha: Edwin Eugene Aldrin, Jr) 1930-yilning 20- yanvarida AQSHning Nyu-Jersi shtati, Glen-Ridj sharida tug'ilgan. AQSH aviatsiya muhandisi, NASA astronavti, AQSH harbiy havo kuchlari iste'fodagi polkovnigi, Fan Doktori. Insoniyat tarixida ilk marotaba Oyga parvoz qilgan "Apollon-11" fazo kemasi ekipaji a'zosi. "Apollon-11"ning Oy moduli - "Burgut"ning uchuvchisi. Oyga qo'nishni amalga oshirgan ilk fazogir, ekipaj komandiri Nil Armstrongdan keyin, Oyga qadam bosgan ikkinchi inson.

1946-yilda, Monkler sharidagi o'rta maktabni tamomlagach, Vest-Poyntdagi AQSH harbiy akademiyasiga o'qishga kirgan. 1951-yilda mazkur akademiyani muvaffaqiyatli tamomlab, harbiy texnika fanlari bakalavri diplomini qo'lga kiritgan. Shu yili AQSH harbiy havo kuchlariga xizmatga chaqirilib, 1953-yilda, Koreya urushiga safarbar etilgan. Koreys urushidan keyin, Edvin Oldrin, Alabamadagi Maksvell aviatsiya universitetida ofitserlik maktabini o'tadi va bir qator harbiy bilim yurtlarida, havo janglari bo'yicha dars berdi. Edvin Oldrin, 1963-yilga kelib, Massachusets texnologiya universitetida, orbitadagi kosmik apparatlarning tutashtirilishini boshqarishga bag'ishlangan mavzuda doktorlik dissertatsiyani yoqladi va Fan Doktori unvoniga ega bo'ldi.