Quyma ichiga nazar...

Solishtirma og'irlik ajoyib narsa. U haqida bilish ko'p hollarda insonga naf keltirishi tayin. Masalan men, yaqindagina xorij safaridan yaqinlarim uchun sovg'a salomlar oldim. Qo'l mehnati bilan tayyorlanadigan suvenirlar do'konida savdo qilayotgan habash yigit menga, vazni taxminan 1.5 kg keladigan globuschani tavsiya qildi. Narxi esa bir oz qimmat. Sababini so'raganimda, u globuschaning maqtash asnosida, uning to'liq mis metallidan ekanligini va qolipga quyilishda u g'ovaklarsiz, yaxlit holatda quyilishini, shu tufayli narxi bir oz qimmatligini tushuntirdi. Qolaversa, namunaga badiiy bezak berish, materiklar va okeanlar, orollar, davlatlar chegaralarini o'yib tushirish ancha mashaqqatli mehnat ekan. Buni tushunaman, albatta, qo'l mehnati oson yumush emas. Qolaversa, suvenir menga juda yoqib qolgandi. Uni sotib oldim...

Lekin, habash yigitning (o'zini aytishicha u usta ekan) suvenir misdan yaxlit quyilganligi haqidagi gapi menda shubha uyg'otdi. Men, o'zimni xayolan, zargarga buyurtma asosida tayyorlatilgan tojning tarkibini aniqlagan Arximed kabi tasavvur qildim. Mehmonxonaga kelgach suvenirning haqiqatan to'liq misdan yasalganligi yoki, habash "usta" menga lag'mon ilganmi-yo'qmi tekshirib ko'rishga qiziqdim. Albatta, shunday chiroyli suvenirni o'rtasi bo'shliqmi, yoki yaxlitmi, shuni bilish uchun qiziqish yuzasidan ichini teshib ko'rish yaramaydi. Bu jarayonda menga - fizika yordam beradi.

Fazoviy janglar yoxud, fantastik kinofilmga mexanikning nigohi

Kino sanoati oxirgi yillarda fazoviy janglar, o'zga sayyoraliklar, boshqa galaktikalik kelgindilar bilan insoniyat o'rtasidagi urush tasvirlangan mahsulotlar bilan tez-tez chiqish qilmoqda. Ayniqsa xorij kinosida bunga misollar bisyor. "Oblivion", "Dunyolar jangi", "Yulduzlar darvozasi" kabi filmlarni ko'pchiligingiz ko'rgansiz. Bu filmlar ssenariychi va rejissorlarning boy fantaziyalarini namoyon etadi. Lekin, tangri bunday ofatdan barchamizni saqlasin deyman...

Yuqorida sanab o'tganimiz kabi filmlarda, ko'pincha jang sahnalari ochiq koinotda yoki, biror bir osmon jismida, masalan Oyda yuz beradi. Film qahramoni, kelgindilarga qarata biror quroldan o't ochadi. Kelgindi o'zga galaktikalik ham qandaydir bizga notanish quroldan foydalanadi. Endi, kelgindining qurolini qo'ya turaylik.Lekin, masalan, o'zimizning qurollar, xususan artilleriya to'pchisi shunday jangda ishtirok etsa qanday effekt berarkin? Rejissorlarning koinotda quroldan o't ochish bo'yicha fantaziyalari haqiqatga to'g'ri kelarmikin?

Vanadiy

"Juda qadim, zamonlarda uzoq shimolda go'zal va hamma yaxshi ko'radigan ma'buda Vanadis yashar edi. Kunlarning birida kimdir uning eshigini taqillatdi. Ma'buda kresloga o'rnashib o'tirdi va "Yana bir marta taqillatsin" deb o'yladi.

Lekin eshik taqillamadi va eshikda uzoqlashayotgan qadam tovushi eshitildi. Vanadis bu odobli, lekin, qat'iyatsiz kishi kim ekanligiga qiziqdi. U derazani ochib ko'chaga qaradi. Bu saroydan shoshib uzoqlashayotgan valer ismli kimsa edi.

Bir necha kun o'tgach uning eshigini kimdir yana taqillatdi. Bu gal u o'rnidan turib eshikni ochmagunicha taqillayverdi. Ma'buda turib, eshikni o'chgach, yosh va kelishgan Nils Sevstryomga ro'baro' bo'ldi. Tez orada ular bir birlarini sevib qoldilar va tug'ilgan o'gillariga Vanadiy deb ism qo'ydilar."

Uglerod zanjirlari

Organik birikmalarning xilma xilligi Uglerod atomining boshqa atomlar bilan o‘zaro bog‘lanib, zanjir hosil qila olishi tufaylidir. Bunday zanjirlarning uzunligi hech narsa bilan cheklanmaydi va ular o‘ta murakkab yo‘nalishlarda tarmoqlanishi mumkin.

Eng sodda organik birikmalar faqatgina uglerod (C) va vodorod (H) atomlaridan tashkil topgan bo‘ladi. Bunday bog‘lanishga ega moddalar uglevodorodlar deyiladi. Uglevodorodlar juda foydali moddalardir. Ular aralashma holatida neft mahsulotlari va tabiiy gaz tarkibida ko‘p miqdorda uchraydi. Bundan tashqari uglevodorodlar turli tuman mahsulotlarni ishlab chiqarishda asosiy hom-ashyo hisoblanadi.

Asteroidlar

Asteroidlar - juda kichik o'lchamlardagi sayyoralardir. Ular asosan Mars va Yupiter orbitalar orasidagi fazoda harakatlanadilar. Asterodlarning o'lchamlari bir necha yuz kilometrlargacha bo'lishi mumkin. Eng kichik asteroidlarning diametri 1 km atrofida bo'ladi. Asteroidlarda atmosfera mavjud bo'lmaydi.

1781-yilda Uilyam Gershel Uran sayyorasini ochdi. Uranning Quyoshdan uzoqligi Titsius-Bode qonuniyatiga muofiq kelardi. Agar haqiqatan ham Titsius-Bode qonuniyati butun Quyosh tizimida amal qilsa, demak, Mars va Yupiter oralig'ida ham qandaydir sayyora bo'lish zarur edi. Shuni inobatga olib, XVIII-asrning 90-yillarida Frans Ksaver, 24 nafar astronom olimdan iborat ishchi guruh tuzib, Quyoshdan tahminan 2.8 a.b. masofada, ya'ni, Mars va Yupiter oralig'idagi sayyorani qidirish ishlarini olib bordi. Biroq fan tarixidagi dastlabki asteroid - "Serera" tasodifan, 1801-yil, 1-yanvarda, Ksaver ishchi guruhiga mutlaqo aloqasi bo'lmagan Ilatliyalik astronom Piatssi tomonidan kashf etildi. Bu yangi yuz yillikning birinchi tuni edi. Keyingi uch asteroid, Pallada, Vesta, va Yunona 1801-1807 yillar orasida kashf etildi. Vestadan keyin uzoq vaqt astronomik kuzatuvlar besamar ketib, boshqa asteroid koinotda yo'q degan fikrga ham kelib qolindi. Keyingi, navbatdagi asteriod topilgunicha esa 38 yil vaqt o'tdi. Uni Karl Lyudvig Xenke topdi va "Asteya" deb nomladi. Xenke sal kam 2 yildan so'ng "Gebu" asteroidini ham aniqladi. Shundan so'ng astonomlar yana faol ravishda yangi asteroidlarni qidirishga tushdilar. Shundan so'ng, ya'ni, 1845 yildan boshlab, har yili kamida bitta asteroid kashf etib kelinmoqda. Bu jarayonda faqat 1945 yil istisno bo'lib, mazkur yilda fanda birorta ham yangi asteroid qayd qilinmagan.

SI tizimining afzalliklari va ahamiyati

 

Tasavvur qiling, siz XIX asr Amerikasidasiz. Sizga bir necha miqdordagi mato zarur. AQSHda matolarni, umuman olganda uzunlikni dyum o‘lchov birligida o‘lchashadi. Dyum esa, odam bosh barmog‘i bo‘g‘ining uzunligiga teng. Endi o‘ylab ko‘ring, Sizning bosh barmog‘ingizdan ko‘ra menga mato sotayotgan sotuvchining bosh barmog‘i uzunroq bo‘lsa ho‘p-ho‘p, agar uning bosh barmog‘i kalta bo‘lsa-chi? Bu holda matoni Sizning barmog‘ingiz bo‘yicha o‘lchab olsangiz, Siz yutamasiz, aksincha holatda sotuvchi yutadi noholis holat shundaymi?...

Ushbu oddiy maishiy misoldan jiddiyroq miqiyosli misolga o‘tamiz: misolimiz tragik qiyofada: 1996-yilning kuzida Hindistonning Nyu-Deli shahri osmonida ikkita avialayner to‘qnashib ketdi. Biri - qozoqlarga tegishli, ikkinchisi - Saudiya arabistoni aviatsiyasi tarkibidagi yo‘lovchi tashuvchi layner. Jami bo‘lib 351 kishi falokat qurboni bo‘ldi.

Falokat sabablarini tekshirish bir oyga yaqin vaqtni oldi. Ekspert xulosalari e'lon qilingach, butun dunyoga achinarli va alamli tarzda ma'lum bo‘ldiki, Qozoq havo yo‘llari layneriga Hindiston yeridagi dispetcherlik markazi operatori, balandlikni egallash haqidagi buyruqni, fut o‘lchov birliklarida bergan ekan. Ekipaj uchuvchilariga esa, buyruqni metrda bajargan! Mana sizga o‘lchov birliklarining ahamiyati! Oddiygina fut va metr o‘rtasidagi munosabat tufayli aviatsiya tarixidagi qurbonlar soni bo‘yicha 4 o‘rinda turuvchi falokat yuz berdi.

Rim funti va yapon Iyenasi orasida qanday bog'lik bor?

Bobilliklarning 0.5453 kilogramm vaznga ega kichik mina nomli o'lchov birligi, o'ta yashovchan bo'lib chiqdi va tarixning ming yillik o'zgarishlariga bardosh berib, vatani - Bobil podsholigi qulaganidan ming yillardan so'ng atak-chechak qila boshlagan Rim saltanatining o'lchov birliklariga ham asos bo'lib xizmat qildi. Bu metall quymalari bo'lib, ular bir vaqtning o'zida ham tangalar ham vazni yozib qo'yilgan metall qadoq toshlari edi. Bunday ko'rinishdagi ham bul ham qadoq tosh metallarni qadimgi Lotin Ossk va Sabin qabilalari o'zaro birlashib, Rim davlatining eng birinchi tamal toshini qo'ygan davrlarda zarb etishgan.

Interferensiya

Qadimgilar yorug'likning tabiatini kuzata turib, o'zaro tutashayotgan ikkita yorug'lik nuri, kesishgach, yana o'z yo'lida hech narsa bo'lmagandek davom etib ketaveradi degan fikrda bo'lishgan. Bunday qarashlar asosida yorug'likning nomoddiyligi va jism xossalariga ega emasligi haqidagi fikr mustahkamlangan. Aslida-chi, qanday edi?

Nyuton eng birinchi bo'lib yorug'lik nurlarining o'zaro ta'siri, yoki optika tilida aytganda yorug'lik interferensiyasi bo'yicha tajribalar o'tkazgan edi. U tirqishdan o'tayotgan yorug'lik spektridagi turli rangdagi (ya'ni turli to'lqin uzunligidagi nurlarni) linza orqali yoyilganda va qayta yig'ilganda, ularning o'zaro ta'sirlashayotganligini aniq ravshan ko'rgan. Tirqishdan oq nur o'tkazilganda, undan keyin rangdor va kamalakli halqalar paydo bo'lgan. Agar tirqish orqali ranglarda biri o'tkazilsa, undan keyingi holatda, qora va rangli halqalar o'rin almashinish tartibida paydo bo'lar edi. Ammo Nyuton nima sababdandir, o'ziga xos bo'lmagan tarzda, bu tadqiqotni oxirigacha yetkazmadi.  Fikrimizcha, bu hodisani Nyuton o'zi tushuna olmagan qandaydir noma'lum fizik hodisalar bilan bog'lab, ularni tadqiq etish uchun qo'shimcha tadqiqotlarni olib borish zarur deb bilgan.

Nyuton qo'yib ketgan mumtoz optika tamal toshi asosida, mazkur fizik hodisaning to'liq modelini qurgan haqiqiy buyuk tadqiqotchilar XIX-asrda paydo bo'ldi. Ulardan birinchisi Tomas Yung (1773-1829) edi.

A.S. Popov

Siz qaysi radioni eshitasiz? - "O'zbekiston"nimi, "Mash'al"nimi, yoki, "Vodiy sadosi"nimi? balki "Yoshlar"ni eshitarsiz? Hozir tinglovchi o'z didiga munosib radiokanalni topishi oson. Radiokanallar soni ham ko'p, ularning efir vaqti ham kechayu-kunduz. Lekin o'sha sevimli radioingizni tingalyotganingizda hech o'ylab ko'rganmisiz, shunday ajoyib ixtiro - radioning muallifi kim ekan deb?

G'arbning ba'zi g'arbparsat tarixchilari radioning ixtirochisi sifatida italyan muhandisi Gilyelmo Markonini (1874-1937) e'tirof etishadi. Lekin radioni ilk bor rus fizik olim Aleksandr Popov ixtiro qilgan. O'z kashfiyotini u ilk marotaba namoyish qilganida 1895- yilning 7-mayi edi. O'sha kundan buyon 7 may butun dunyoda, xususan, vatanimiz - O'zbekistonda ham radio kuni sifatida bayram qilinadi.