SGS tizimi. (mutloq tizim)

10.08.2013 14:50 Muzaffar Qosimov Xalqaro birliklar tizimi - SI - Tizimlashmagan birliklar
Chop etish
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

SGS tizimi. (mutloq tizim)

O‘lchov birliklarini xalqaro miqiyosda yagona tizimga keltirish g‘oyasi XIX asrda paydo bo‘ldi. Nemis olimi Karl Fridrix Gauss tomonidan ishlab chiqilgan va Santimetr - Gramm - Soniya birliklariga asoslangan SGS (asosiy birliklarning bosh harflaridan yig‘ma akronim) tizimi 1832-yilda xalqaro tizim sifatida fanga taklif etilgan edi. SGS tizimini "mutloq tizim" deb ham nomlashgan. 1881-yilda, o‘sha davr uchun yangi va istiqbolli soha hisoblangan elektr sohasi mutaxassislarining I Xalqaro kongresida SGS tizimi rasman qabul qilindi. SGSni joriy etishdan asosiy maqsad eng muhim elektrotexnik hisoblashlar uchun yagona va unifikatsiyalangan birliklarni xalqaro miqiyosda qabul qilish bo‘lgan.

SGS tizimi Britaniya elektrotexnika etalonlari qo‘mitasi tomonidan 1862-1870 yillarda ishlab chiqilgan. U hozirgi amaldagi SI tizimi tarkibiga to‘liq kirmaydi, lekin, fizika fani uchun professional tizim sifatida juda qulay va o‘zining turli ko‘rinishlari - SGSE, SGSM kabilar orqali ilm fanning turli sohalarida keng qo‘llanilgan.

 


SGSning turli variantlarda va nomlarda namoyon bo‘lishiga albatta jiddiy sabab bor: uning to‘rtinchi asosiy birligi ham mavjud bo‘lib, uni qo‘yilgan masala yoki tadqiqotdan ko‘zlangan maqsaddan kelib chiqib tanlab olinadi. Qabul qilingan to‘rtinchi birlik "o‘lchamsiz kattalik" uchun deb hisoblanadi va uning uchun agar, magnit singdiruvchalik qabul qilinsa, tizim endilikda SGSM, agar, elektr singdiruvchanlik qabul qilinsa, SGSE deb yuritilaverdi. Qisqa variant ham mavjud - oddiygina SGS. Bunda har ikkala singdiruvchalik qiymati birga teng deb olingan. Bu tizimni uzoq yillar Gauss tizimi deb ham atashgan. Chunki bu tizimni dastavval fanga olmon olimi Karl Fridrix Gauss 1832-yilda tavsiya etgan edi. Agar mazkur tizim qoidalariga ko‘ra, to‘rtinchi birlik qilib zaryad birligi uchun Franklin qabul qilinsa, SGSF, tok birligi sifatida esa Bio ni qabul qilib SGSB ni hosil qilish mumkin edi. Shuningdek, SGS tizimining SGS?0 va SGS?0 ko‘rinishlari ham mavjud.

SGS da kuch birligi - Dina bo‘lib, u massasi 1 gramm bo‘lgan jismga yo‘nalish bo‘yicha 1 sm/soniya2 tezlanish beradigan kuchga teng.

 

SGSning ba'zi birliklari va ularni SIga o‘tkazish

Kattalik

Birlik

Belgilanishi

SI dagi qiymati

Bosim, Mexanik kuchlanish

Dina taqsim santimetr kvadrat

din/sm2

0.1 Pa

Dinamik qovushqoqlik

Puaz

p

0.1 Pa·soniya

Energiya, Ish, Issiqlik miqdori

Erg

erg

107 Joul

Kinematik qovushqoqlik

Stoks

St

104 m2/soniya

Kuch

Dina

din

105 nyuton

Magnit induktsiyasi

Gauss

Gs

104 Tesla

Magnit maydon kuchlanganligi

Ersted

E

79.5775 A/m

Magnit oqimi

Maksvell

mks

108 Veber

Magnit yurituvchi kuch

Gilbert

Gb

0.795775 Aamper

Massa

Gramm

gr

103 kilogramm

Maydon, Yuza

Kvadrat santimetr

sm2

104 metr

Quvvat

Erg taqsim soniya

erg/soniya

107 Vatt

Ravshanlik

Stilb

Sb

104 kd/m2

Solishtirma og‘irlik

Dina taqsim santimetr kub

din/sm3

10 N/m3

Tezlanish

Gal

sm/soniya2, Gl

102 metr/soniya2

Tezlik

Soniyasiga sanimetr

sm/soniya

102 metr/soniya

Uzunlik

Santimetr

sm

102 metr

Yoritilganlik

Fot

?

10–4 lyuks

Yangilаndi: 18.02.2019 11:57