Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa

Butun olam tortishish qonuni

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 48
Juda yomon!A'lo! 

Butun olam tortishish qonuni

Jismlarning yerga tushishiga sabab yer sharining tortish kuchi ekanligi haqidagi fikr yangilik bolmagan: buni qadimgilar ham, masalan Platon bilgan. Lekin bu tortishishning kuchini qanday olchash kerak? Yer sharining hamma joyida u kuch bir xilmi? - ushbu savollar, Butun olam tortishish qonuni muallifi Nyutongacha bolgan olim va faylasuflarni birdek ajablantirib, oylantirib va shubhaga solib kelgan.

Kepler ozining uchinchi qonunini ochganida shunday ahvolga tushdiki, u ozining togri fikrlayotganidan shubhalanib qoldi. 1619-yilda Kepler e'lon qilgan ozining mashhur Olam tuzilishi garmoniyasi asarida mazkur savollarga javobni qisman bergan va muhim qonunni ochishga juda yaqin kelgan edi. Lekin u ozi qilgan mulohazalardan toliq ratsional xulosa chiqara olmadi. Bundan tashqari Kepler sayyoralar harakatini qandaydir ozaro tortishish kuchlariga bogladi, va kvadrat proporsiyalar (ya'ni, ta'sir, masofalar kvadratiga teskari proporsionalligi) qonunini qabul qilishga ham tayyor edi. Lekin u kop otmay, bu qonundan voz kechdi va uning orniga tortishish kuchi sayyoralar orasidagi masofa kvadratiga emas, balki masofaning oziga teskari proporsional degan xulosaga keldi. Keplerga sayyorlar harakatining mexanik asoslariga taalluqli, ozi ochgan qonuniyatlarni ilmiy asoslash nasib etmadi.

Nyutonning bu boradagi bevosita otmishdoshi uning hamyurtlari - Jilbert va ayniqsa Guk bolishgan. 1660-yilda Jilbert Magnit haqida nomli kitobini nashr ettirdi. Unda Jilbert magnitning xossalarini Oy va Yer ortasidagi tortishish hodisalariga oxshatishlar bilan ifodalaydi. Jilbertning vafotidan song chop etilgan boshqa bir asarida Oy va Yer bir biriga xuddi ikkita magnit singari ta'sir otkazishini hamda bu ta'sir ularning massalariga proporsional ekanligini qayd etadi. Lekin, ilmiy haqiqatga hammadan ham yaqin kelgan Nyutonning zamondoshi va ilmiy faoliyatdagi raqibi - Robert Guk boldi. 1666-yilning 21- martida, ya'ni, Nyuton birinchi marta osmon mexanikasi sirlariga chuqur shongishidan bir oz avval, Robert Guk ozining Qulayotgan jism ogirlik kuchining yer markaziga nisbatan masofaga bogliq holda ozgarishi haqidagi oz tadqiqotlari haqida Londondagi qirollik jamiyati yigilishida ma'ruza qildi. Ozining dastlabki tadqiqotlari natijalarining qoniqarsiz ekanligini anglagan holda Guk, ogirlik kuchini mayatnik tebranishi vositasida aniqlashga qaror qildi. Bu goya yuqori darajadagi zakovat bilan qilingan zehnli fikr mahsuli bolib, ilmiy samarasi ham shu miqyosda edi. Ikki oydan song Guk osha majlisidagi boshqa bir nutqida, sayyoralarning oz orbitasida ushlab turuvchi kuch, mayatnikning aylanma harakatini keltirib chiqaruvchi kuchga oxshash bolishi kerakligi haqida fikr bildiradi. Ancha keyinroq, Nyuton ozining buyuk ilmiy ishini nashrga tayyorlayotgan vaqtida Guk undan mustaqil ravishda Sayyorlar harakatini boshqarib turuvchi kuch, masofaga qandaydir bogliq holda olchanishi kerakligi haqidagi fikrga keladi hamda, Butun olam harakat qonunining yaxlit manzarasini tasvirlab beradi. Lekin shu yerda iste'dod va daho ortasidagi farq kozga tashlanadi. Gukning xulosalari kurtak ochgan holicha qolib ketdi va unga oz goya va gipotezalari bilan oxirigacha ishlash nasib etmadi. Buyuk ochilish muallifligi Nyutonga nasib qildi.

Isaak Nyuton (1642-1726) Linkolnshir grafligidagi Vulstorp qishlogida tavallud topdi. Uning otasi Nyuton tugilgunicha vafot etib ketgan edi. Erining vafotidan qattiq ruhiy zarbaga uchragan onasi, iztiroblar girdobida erta tolgoq tutgani va Nyutonni oyi yetmasdan dunyoga keltirgani haqida manbalarda qayd etilgan. Muddatidan ertaroq tugilgan Nyuton chaqaloqligida nihoyatda jismonan kichkina va zaif bolgan ekan. Shunga qaramay, Nyuton mustahkam salomatlik bilan, uzoq umr kordi va faqat ba'zi-ba'zidagi qisqa muddatli xastaliklar bilan hayot kechirdi. Iqtisodiy holatiga kora Nyutonlar oilasi orta sinf vakillaridan bolib, fermerlik bilan shugullanishgan. Isaak osmirlik yoshiga yetganda uni boshlangich maktabga oqishga berishadi. 12 yoshga yetganda Nyuton Gantemedagi umumiy maktabga qatnay boshladi. U oqish vaqtida 6 yil mahalliy dorixonachi Klark xonadonida yashadi va aynan osha yerda Nyutondagi kimyo ilmlariga bolgan ragbat paydo boldi. 1660-yil 5-iyunda, Nyuton hali 18 yoshga ham tolmagan chogida Trinti kollejiga oqishga qabul qilindi. Kembrij universiteti osha vaqtlardayoq Yevropadagi eng nufuzli ilm maskanlaridan biri bolib, bu yerda filologiya va matematika fanlari oqitilishi bir xilda, yuksak ravishda ravnaq topgan edi. Nyuton asosiy e'tiborni matematikaga qaratdi. Lekin u bir vaqtning ozida, 1665 yilda Nafis san'at (tilshunoslikka oid fanlar) boyicha bakalavr darajasi diplomini qolga kiritdi.

Uning birinchi ilmiy tadqiqotlari yoruglikni tadqiq qilish bilan bogliq. Olim, prizma yordamida oq rangni uni tashkil qiluvchi ranglar dastasiga sochib korsatish mumkinligini isbotladi. Yupqa plyonkalarda yoruglikning sinishi hodisasini kuzatib, Nyuton halqasi nomi bilan ataluvchi difraksion manzarani kuzatdi.

1666-yilda Kembrijda qandaydir epidemiya tarqaldi. Osha vaqtlardagi tushunchaga kora bu epidemiyani olat deb oylashdi, ijtimoiy parokandalik yuzaga kelib, odamlar orasida vahima tarqaldi va Nyuton ozining tugilib osgan qishlogi - Vulstorpga vaqtincha qaytib ketishga majbur boldi. U qishloq sharoitida, hech qanday adabiyot va asbob uskunalarga ega bolmagan holatda, deyarli tarki dunyochilik sharoitida hayot kechirdi. 24 yoshli Nyuton bu vaqtda butunlay falsafiy va mantiqiy tafakkur ummoniga garq boldi. Kop vaqtini olam sir asrorlari, koinot, zamin, vaqt, ruhiyat haqidagi falsafiy mushohadalar bilan otkazdi. Ushbu tafakkur va mulohazalarning eng yirik mahsuli - uning eng katta kashfiyoti - Butun olam tortishish qonunining ochilishi boldi.

Yoz kuni edi. Nyuton bogda, ochiq havoda otirib fikrlashni yaxshi korardi. Hammamizga maktab fizika kursidan ma'lum va mashhur voqea - yetilib pishgan olma mevasining bandidan uzilib, Isaak Nyutonning boshiga tushishi aynan oshanda sodir bolgan. Mazkur goyaga qanot bergan olma daraxti uzoq yillar Nyutonlar oilasining faxr - iftixor ramzi sifatida avloddan - avlodga otib, qadriyat sifatida saqlanib kelgan. Vaqti - soati yetib, qurib qolgach, kesib olinib, uning yogochidan kursi korinishidagi tarixiy yodgorlik yasalgan.

Nyuton anchadan buyon jismlarning yerga tushishi jarayonining qonuniyatlari haqida mulohaza yuritib kelardi, boshiga tushgan olma esa uni bu mulohaza ustida yanada chuqurroq tafakkur qilishga undagan. U mazkur hodisa tufayli, oz oldiga endi yangi savol qoydi: jismlar yerga tushishi yer sharining barcha joyida bir xilmi? Ya'ni, jism baland toglarda ham xuddi chuqur shaxtalardagi kabi tezlik bilan yerga qulaydi deb tasdiqlash mumkinmi?

Lekin, olmaning tushishi orqali ragbat topgan bu fundamental qonuniyatni Nyuton qanday yol bilan ochgan ekan?

Nyutonning ancha yil keyin yozgan fikrlaridan birida, tortishish qonunini matematik ifodalovchi formulani u Keplerning mashhur qonunlaridan keltirib chiqargan ekan. Xuddi shuningdek, bu borada Nyutonning ilmiy tadqiqotlarining samaradorligini, Optika sohasida uning shaxsan ozi olib borgan yoruglik kuchi, yoki, yoritilganlik darajasi yonalishlaridagi tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etgan. Yoruglik kuchi, yoki, yoritilganlik darajasini ifodalovchi fizik qonunning matematik formulasi, tortishish qonuni formulasiga juda oxshash. Oddiy geometrik tushunchalar hamda togridan togri tajriba shuni korsatmoqdaki, masalan, sham yorugligiga tutilgan qogoz parchasini, masofaning ikkilanganiga uzoqlashtirsak, qogoz parchasining yuzasining yoritilganlik darajasi ikki marotaba emas, balki tort marotabaga kamayadi, agar uch marta uzoqlashtirsak, yoritilganlik toqqiz karra kamayadi va shu tartibda kamayish davom etadi. Bu Nyuton zamonida kvadrat proporsiya deb nomlangan qonun bolib, soddaroq aytganda, yoruglik kuchi masofa kvadratiga teskari proporsional ekanligini ifodalaydi. Nyuton bu qonuniyatni hali gipoteza holatida bolgan butun olam tortishish nazariyasi uchun qollab koradi. U, Oyning yerga tortishishi, tabiiy yoldoshning yer atrofida aylanishiga sabab bolsa, demak sayyoralarning ham Quyosh atrofidagi harakatiga shunga oxshash kuch sabab bolishi lozim degan gipotezaga keldi. Lekin u shunchaki gipotezalar bilan cheklanib qolmasdan, ularning matematik ifodalarini, fizik qonuniyatlarini hisob - kitob qilishga kirishdi. Hisoblashlar mashhur Butun olam tortishish qonuni holatiga kelgunicha, on yillar kerak boldi. Shuni ta'kidlash joizki, mazkur hisob kitoblarda Nyutonning, oz davri uchun ham yangilik bolgan, hozirda differensial va integral hisob nomi bilan ataluvchi qudratli matematik usuli bolmaganda, mazkur muhim fizik qonunni mukammalashtira olmagan va balki uning uchun gipoteza shaklida qolib ketgan bolardi. Adolat yuzasidan, Robert Gukning ham xizmatlarini e'tirof etish joiz. Ya'ni, sinchkov Guk, Nyutonning ilmiy xulosalari bilan tanishib, unga, tushayotgan jism shunchaki sharqqa tomon emas, balki, janubiy - sharqqa ogishi kerakligini tushuntirdi. Amaliy tajriba Guk mulohazasini tasdiqladi. Guk Nyutonning boshqa bir xatosiga ham tuzatish kiritdi: Nyuton, tushayotgan jismning harakat trayektoriyasi, yerning oz oqi atrofidagi aylanma harakatining ta'sirida vintsimon - burama chiziq chizadi deb oylardi. Guk esa, vintsimon - burama chiziq faqat havoning qarshiligini e'tiborga olgandagina hosil bolishini, boshliqda esa, elliptik, ya'ni, agar mazkur tushishni biz yerdan tashqaridan turib kuzatishimiz mumkin bolgandagi haqiqiy harakat yonalishida bolishi joizligini aytdi.

Gukning tavsiyalarini tekshirib chiqib, Nyuton, yetarli tezlik bilan tashlangan jismlar bir vaqtning ozida yerning tortish kuchining ta'sirida, haqiqatan ham elliptik trayektoriya hosil qilar ekan. Bu mulohaza ustida bosh qotirib, Nyuton, mashhur teoremani kashf etdi: yerning tortish kuchiga oxshash kuch ta'siri ostidagi jism doimo qandaydir konus kesimlardan birini (ellips, giperbola, parabola, xususiy holatlarda esa aylana va togri chiziq) chizadi. Bundan tashqari Nyuton harakatdagi jismga ta'sir qiluvchi tortishish kuchlari markazi, ya'ni, barcha tortishuvchi kuchlarning toplanish joyi qaralayotgan egri chiziqning fokusida joylashishini aniqladi. Ya'ni, Quyoshning markazi sayyoralar orbitalari chizayotgan egri chiziq - ellipslarning umumiy fokusida joylashadi.

Bunday natijalar erishib, Nyuton, ozini Keplerning sayyoralarning orbitasi fazoda ellips chizishishini, ushbu ellips fokusida esa Quyoshning markazi turishini uqtiruvchi qonunlardan birini nazariy jihatdan qayta keltirib chiqarganini fahmladi. Lekin nazariyot va kuzatuvning bunday mos kelishining ozi Nyutonni qanaotlantiradi. U, mazkur nazariya boyicha, sayyorlar orbitasining elementlarini hisoblash mumkinmi, ya'ni, sayyoralar harakatining barcha tafsilotlarini aniqlash imkoni boladimi - yoqmi, amin bolmoqchi edi. Dastlabki paytlarda unga omad kelmay turdi.

Bu haqda Jon Konduitt shunday yozadi: 1666-yilda u onasini korib kelish uchun yana Kembrijdan Linkolnshirga ketdi...osha vaqtda u yana osha bogda tafakkur qilib otirar ekan, fikriga olmaning yerga qulashga majbur qiluvchi kuch yerdan qandaydir masofa bilan chegaralanmagan, balki, oylanganidan kora ancha olis masofalarda ham ta'sir kuchini saqlab qolishi haqidagi goya kelib qoldi. Nima uchun bu (olmani yerga tushishga majbur qiluvchi) kuchning ta'siri, masalan Oygacha yetib bormasligi kerak ekan? - deb oz oziga savol berdi Nyuton. Agar shunday bolsa, u oyning harakatiga ta'sir korsatishi, va uni oz orbitasida tutib turishi kerak bolgan kuch aynan shu bolishi kerak. Mazkur fikr yuzasidan u, bunday ta'sirning qanday qiymatga ega ekanligini hisoblashga kirishdi. U oz hisoblashlari uchun zarur bolgan, yer olchamlari haqida aniq tasavvur beruvchi adabiyotlarga ega emasdi. Shu tufayli, afkor omma orasida keng tarqalgan, yer sirtining bir gradus kengligida 60 mil mavjud deb qaraladigan, Norvudning yer olchashlarigacha bolgan qiymatlar asosida ish kordi. Hisob natijalari nazariy qarashlarga muvofiq kelmadi va ogirlik kuchidan tashqari Oyga ta'sir qiluvchi yana qandaydir uyurmali kuch mavjud degan taxmin bilan qanoatlanishga majbur boldi...

Elliptik harakat qonunlarini organib chiqish Nyutonning tadqiqotlarini bir muncha ilgarilashiga omil bolib xizmat qildi. Lekin baribir Nyuton nazariyotda nazardan chetda qolgan biror bir omil yoki xatolik manbai borligini doimiy taxmin qilib yurardi. Hisob-kitoblar kuzatish natijalari bilan muvofiqlashtirilmagunicha Nyutonda ichki shubha saqlanib qolaverdi. Faqat 1682-yilga kelib, Nyuton farang olimi Pikar tomonidan qayd etilgan, Yer meridiani uzunligining aniqroq darajadagi qiymatlaridan foydalanishga muvaffaq boldi. Meridian uzunligini bilgan holda olim, Yer sharining diametrini hisoblab topdi va ozining hisoblashlarida yangi natijalarga erishdi. Olim ozining avvalgi barcha ilmiy qarashlari aniq tasdiqlanganidan boshi osmonga yetgan edi. Olmani yerga tushishga majbur qilgan kuch, Oyning harakatini boshqaruvchi kuch bilan teppa-teng edi.

Bu natija Nyuton uchun uning kop yillik chuqur ilmiy farazlari hamda, hisob -kitoblarining samarasi olaroq buyuk fundamental fizik qonuniyatning ochilishi bilan tantana qildi. Olimning hisob - kitoblari aniq bolib chiqdi. Farazlari tasdiqlandi. Vanihoyat endi u Butun olam tuzilishi haqidagi ilmiy mulohazalarining haqiqat ekanligiga qat'iyat bilan ishonch hosil qildi. Oy va sayyoralarning, hattoki, koinotda darbadar kezuvchi deb hisoblanadigan kometalarning ham harakat qonunlari uning uchun toliq tushunarli boldi. Quyosh tizimidagi barcha osmon jismlarining, balki Quyoshning ozini ham va hattoki yulduzlar va yulduzlar tizimlarining ham harakati ilmiy tahlil va bashorat qilish imkoniyati paydo boldi.

1683-yilning oxirida Nyuton Qirollik jamiyatiga ozining Butun olam harakat qonunlari haqidagi ta'limotini, sayyoralar harakatiga oid qator teoremalar korinishida bayon qildi.

Goya shunchalik dohiyona ediki, u orqali keladigan mashhurlik va obro - e'tiborni baham korish maqsadidagilar, uni ozlashtirib olishga urinuvchi yoki, hasad qiluvchilar umuman topilmadi. Chunki, bu ta'limotning mohiyatini anglovchilarning ozi nihoyatda sanoqli edi. Shubhasizki, Nyutondan avval ham bir necha ingliz olimlari mazkur muammoning yechimiga yaqin kelishgan edi. Lekin, savolning qiyinligini anglash, uni yechishni ham bilish degani emas. Ba'zilarining xulosalari bilan tanishamiz:

Mashhur me'mor Kristofer Ren, sayyorlarning harakatlanishini, ularning Quyoshga intilishi (yoki unga qulashi) jarayoni bilan izohlab, buni, dastlabki qandaydir harakatning natijasi deb baholaydi. Astronom Galley esa, Kepler qonunlaridagi kuch masofaning kvadratiga teskari proporsional deb qaraydi, lekin bu narsani isbotlay olmagan. Guk esa Qirollik jamiyati a'zolarini Asoslarda keltirilgan barcha goyalar ularga yuz martalab taklif etilganligini, va ularning ertaroq e'tirof etilmaganligini katta xato ekanligiga ishontiradi. Gyuygens esa, zarralarning va umuman jismlarning ozaro tortishishi goyasini butunlay va qat'iy ravishda inkor qildi va u, faqat jismlarning tashkil qiluvchi zarrachalargina ozaro tortishishi mumkin deb ta'kidladi. Leybnits esa sayyorlarni togri chiziqli harakatdan ogdirib, aylana yonalishida harakatga keltiruvchi kuch faqat koinotni toldirgan qandaydir efirsimon uyurmali suyuqlikning ta'siri bolishi mumkin deb oylardi. Bernulli va Kassini ham mazkur fikrga qat'iy ravishda qoshilishardi.

Lekin asta sekinlik bilan barcha shovqin tindi. Buyuk kashfiyot barcha ilmiy doiralarda amaliy tasdiqlandi. Olimning fan oldidagi xizmatlari e'tirof etildi. Nyuton - Butun olam harakat sirlarini ochgan buyuk daho sifatida insoniyat tarixida ochmas iz qoldirdi...


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 24.09.2018 08:32  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
0 #6 Kitob izlash....Xalil 2018-12-12 09:31
Avvalom bor Assalom xurmatli websahifa tuzuvchilar sizlarda Maykl Faradey va Isaak Nyuton hayoti va ilmiy ishlari to'g'risidagi xuddi Albert Eynshteyn Maks Plank kabi yozilgan KITOBLARNI topib bera olasizlarmi yoki tarjima qilib shunday asarlar ko'paytira olasizlarmi Agar yuqorida aytilgan kitoblar sizlarda mavjud bo'lsa elektron pochtamga yoki telegramdagi kanalingizga tashlatashlansa ngiz o'zimiz olar edik
Iqtibos
 
 
+1 #5 Sayyoralar o'zi nimaning tarkibiga kiradi?Akmal 2017-10-08 13:50
Mening fikrimcha sayoralarni shunday narsaga qiyosladimki, u xudi osmondagi sayyoralarga,ul arning joylashuviga va harakatiga ham o'xshaydi.Bu tug'ri yoki notug'riligini bilmayman.Men osmondgi sayyoralarni oddiy kimyoviy elementlarga qiyosladim.Ular ning tuzulishiga bir qarasak xuddi osmondagi sayyoralarga o'xshaydi.Masal an bitta elementda yadro va elektroari bo'ladi.Quyosh yadro deb aytsak atrofidagi sayyoralar esa elektronlari.Ya dro atrofida elektronlar aylansa,quyosh atrofida sayyoralar aylanadi.Demak osmondagi sayyoralar qandaydir elementning yoki biror narsaning tarkibi ekanligini bilsak bo'ladi.Shunga uxshash qilib mayda zarralarda ham hayot mavjutligini,bi zlarga o'xshash mavjudotlar bo'lsachi?degan fikrga kelemiz.Men shuni anniq fakt ekanligiga ishonch hosil qilmoqchiman va albatta buni isbotlash kerakligini aytmoqchiman.Il timos yuqoridagi fikrimga o'z fikringizni yozing!
Iqtibos
 
 
+2 #4 fikr va goyaShodiyor 2015-02-16 18:18
ggggggggggggggg ggggggggggggggg g
Iqtibos
 
 
+6 #3 Butun olam tortishish qonuniburberry outlet 2014-10-17 06:50
Iqtibos
 
 
0 #2 Javob: Butun olam tortishish qonunimr_cardio 2014-03-24 14:45
Fazoviy qattiq jismning aylanish davri orqali uning zichligi qanday topiladi?
Help me!!!!!!!!!!
Iqtibos
 
 
0 #1 n yutonjahongir 2014-02-06 15:23
vaxxxaaaaaaaaaa aa
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Horijlik sayyoh samarqandlik matematik olimdan so'rayapti (ko'chada):

-kechirasiz, Registon maydonini qanday topsam bo'ladi?

-eni va bo'yini ko'paytirasiz, ya'ni, S=ab...



Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!