Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar "Buyuk San'at" - Nikkolo Tartalya.

"Buyuk San'at" - Nikkolo Tartalya.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 16
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
"Buyuk San'at"
Stsipion del Ferro
Nikkolo Tartalya.
Jerolamo Kardano
Kardano va Tartalya.
Luidji Ferrari.
«Ulug‘ san’at».
Ferrari va Tartalya.
Qa?ramonlarning keyingi taqdiri
?otima.
Hamma sahifa

 

Nikkolo Tartalya.

Tartalya taxminan 1500-yili Breshiya shaxrida kambag‘al pochta tashuvchi Fontane oilasida dunyoga keldi. Yoshligida fransuzlar uning shahrini bosib olganlarida kekirdagidan yaralangan bo‘lib, o‘shandan buyon zo‘r-bazo‘r gapirar edi. "Tartalya" (duduq) laqabi ham o‘shandan kelib chiqqan. U onasining qaramog‘ida juda erta qoldi, onasi esa uni maktabda o‘qitishga xarakat qildi. Sinfda harf

o‘rganish "k" ga kelganda puli tugadi va Tartalya o‘z familiyasini yozishga ham o‘rganmay maktabni tashladi. U mustaqil shug‘ullanib "abak magistri" (xususiy savdo-sotiq bilim yurtida arifme­tika o‘qituvchisi) darajasiga ershidi. U 1534-yili Venetsiyaga kelgunicha Italiya bo‘ylab ko‘p sayohat qiladi Bu erda uning ilmiy mashg‘ulotlari uchun mashhur Vene­tsiya qurol yarog‘ boshqarmasida ishlovchi muhandis va artilleriyachilar bilan bo‘lgan o‘zaro fikr almashishlar rag‘batlantiruvchi sabab bo‘ldi. Masalan, Tartalyadan to‘p uzoqqa otilishi uchun uni qanchalik og‘ishitirish kerakligilini so‘rashadi. U so‘rovchini hayratlantiradigan 45° burchakka og‘ishtirishni aytadi. To‘pning og‘zini shunchalik baland ko‘tarish kerakligi xususida unga ishonishmadi, ammo "bir necha xususiy tajribalar" uning haq ekanini ko‘rsatadi. Tartalya bunday deyishmga "matematik sabablar" bor desa-da, har holda bu tajribaviy kuzatishlar mahsuli edi (buni faqat Galiley isbotlab berdi).

Tartalya biri ikkinchisining davomi bo‘lgan ikki kitob nashr qildi: "Yangi fan" (1537-yil) va "Muammolar va turli kashfiyotlar" (1546 y.), bunda o‘quvchiga "...Platondan ham, Plotindan ham, hech qanday yunon yoki lotindan o‘girlanmagan san'at, o‘lchash va aql yordamida topilgan yangi kashfiyotlar",- deb va'da beriladi. Kitob italyan tilida dialog tarzida yozilgan, uni keyinchalik Galiley qabul qilgan. Tartalya ko‘pgina masalalarni Galileydan oldin hal etgan. Yuqorida nomi keltirilgan kitoblardan birinchisida u Aristotel kabi yuqoriga burchak ostida otilgan jism dastlab og‘ma to‘g‘ri chiziq, so‘ngra aylana yoyi bo‘ylab, nihoyat, vertikal holatda pastga tushadi deb takrorlasa, ikkinchi kitobda traektoriya "o‘zining hech bir qismida butunlay to‘g‘ri bo‘lmaydi" deb yozadi. Tartalya qiya tekislikdagi jismning muvozanati, jismning erkin tushishi bilan qiziqdi (uning o‘quvchisi Benedetti jismning tushish xarakteri uning og‘irligiga bog‘liq emas ekanini ishonchli ravishda ko‘rsatdi). Arximed va Ev­klid asarlarining italyan tiliga Tartalya tomonidan qilingan tarjimasi va aniq izohi muhim rol o‘ynadi (Tartalya italyan tilini lotin tilidan farqli o‘laroq "xalq tili" deb ataydi). Insoniy sifatlari jihatdan Tartalyani muomalalarda kamchiliksiz deb bo‘lmaydi. Bombelli "bu odam o‘z fe'li bo‘yicha faqat bema'ni narsalarni aytadigan, biror kishini so‘kib turib ham unga yaxshi maslahat berayapman deydiganlardan edi" deb yozadi. Boshqa guvohliklarga (Nunyes) ko‘ra "u ba'zan shunchalik hayajonlangan bo‘lardiki, huddi aqldan ozgandek ko‘rinardi".

Bo‘ladigan musobaqaga qaytaylik, Tartalya tajribali kurashchi edi va Fiore ustidan oson g‘alaba qilaman deb o‘ylardi. U Fiorening hamma 30 ta masalasi ham a va b lari turlicha bo‘lgan (1) tenglamadan iborat ekanini anglagach ham cho‘chimadi. Tartalya Fiorening o‘zi tavsiya etgan masalalarini yyecha olmaydi deb o‘ylardi va uni sharmanda qilmoqchi bo‘ladi; "Men bularnnng birortasnii ham yechib bo‘lmaydi deyman, chunki birodar Luka (ya'ni Luka Pacholi) o‘z asarida bu tur tenglamalarni umumiy formulada yechib bo‘lmaydi deb uqtiradi." deb yozgan edi. Deyarli 50 kun o‘tgach, tenglama yechimini notariusga topshirish kerak bo‘lganda Tartalya, Fiore (1) tenglamalarni yechishning sirli usulnni bilishini eshitib qoladi. g‘olib kishi sifatida Fiorening va yechgan masalalar soniga teng bo‘lgan uning do‘stlarini bayram tushligi bilan siylash (qoida shunday edi) istiqboli Tartalyani qiziqtirmaydi. Tartalya katta kuch sarf etdi va belgilangan muddat (1535 yil 12 fevral) gacha sakkiz kun qolganda baxt unga kulib boqdi: istalgan usul topildi!

Tartalya ikki soat ichida hamma massalalarni yechdi. Uning raqibi birorta ham masalani yecha olmadi. Qizig‘i shundaki, u del Ferro formulasi bo‘yicha yechiladigan bir masala­ni ham yecha olmadi. (Tartalya sun'iy usul qo‘llaniladigan shunday masala bergan edi). Aytganday, formuladan foydalanish qiyinligini ham ko‘ramiz. Bir kundan so‘ng Tar­talya (2) tenglamani yechish usulini ham topdi.

Tartalya - Fiore tortishuvini ko‘pchilik bilar edi. Bu holatda sirli qurol yordam bermasligi, aksincha Tartalyaniig keyingi tortishuvlariga xalaqit berishi mumkin eda. Natijasi oldindan ko‘rnib turgach, kim ham u bilan bellashar edi? Bari bir Tartalya kubik tenglamalarni yechish usulnni ko‘rsatish h aqidagi bir necha iltimosni rad etdi. Ammo o‘z xohishiga erishadigan iltimoschi ham topildi. Bu - Jerolamo Kardano edi.



Yangilаndi: 13.12.2018 09:06  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - may - Kimyogarlar kuni


1 - iyun - Xalqaro bolalarni himoya qilish kuni


5 - iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


13 - Iyd al-Adho - Qurbon hayoti kuni (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


 

1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Bilimlar kuni.


 

1 - Oktyabr - Ustoz va murabbiylar kuni. (Dam olish kuni)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Haqiqy matematikning ovqatlanish qoidasi: ratsional nonushta; kompleks tushlik va yaxlitlangan kechki ovqat


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 817
O'qilgan sahifalar soni : 4681139

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)